Paradoks kłamcy

Paradoksem jest gdy mówimy: Ja teraz kłamię. Znane, wiem. Wróciłam niedawno do pism omawiających ujęcia prawdy przez logików i filozofów. Koncepcje klasyczne, ich krytyka i nowe pomysły. W Dekalogu nie mamy zdecydowanego zakazu mówienia nieprawdy. Nie powinniśmy mówić fałszywego świadectwa przeciwko bliźniemu. W Talmudzie znajdziemy wskazówkę: Lepiej odpowiedz „nie wiem", niż miałbyś skłamać. Może i lepiej tak zrób, ale nie jest to kategoryczny nakaz prawdomówności.
Dlaczego w religijnych przekazach brak ostrej walki o prawdę? Ktoś twierdzi, że dlatego, iż kłamiemy od rana do wieczora wszyscy, niektórzy nawet przez sen.
Bardziej zainteresowało mnie, dlaczego tak nam zależy na prawdzie? Skąd ten wstręt do kłamstwa? Ta pogarda dla kłamców? Na pewno chcemy poznać prawdę, zwłaszcza przed kupnem samochodu, przed zawarciem związku małżeńskiego, prawdę o terminie przydatności do spożycia pasztetu „luksusowego” Proszę mnie nie okłamywać, ale ja powiem, co zechcę, a to, czy prawdę czy kłamstwo, będzie moim wyborem! Prawda?

Niektórzy są bardzo przywiązani do prawdy, być może pod wpływem autorytetów, którym uwierzyli w młodości. Jednym z nich jest Robert Baden-Powell, założyciel skautingu, który pisał:

„Zwyczajne kłamstwo jest nadzwyczaj częstą wadą wśród młodzieży i niestety poważną chorobą całego świata. Spotkacie ją zarówno u niecywilizowanych plemion jak i w kulturalnych krajach. Mówienie prawdy, a w konsekwencji wyniesienie człowieka na poziom autorytetu, zmienią całkowicie charakter człowieka i charakter narodu. Dlatego ciąży na nas obowiązek by zrobić wszystko co można, aby wpoić chłopcom poczucie honoru i nauczyć ich prawdomówności.”

„Kłamią niewolnicy, wolni mówią prawdę.” Seneka Młodszy mnie przekonał dawno temu, gdy byłam młoda i mało krytyczna. To tak pięknie i dumnie brzmiało.

A Mahatma Gandhi: „Pośród śmierci trwa życie, pośród kłamstwa trwa prawda, pośród ciemności trwa światło. Stąd wnioskuję, że Bóg jest życiem, prawdą i światłem.”
Bóg jest prawdą i sprawa jasna. Człowiekowi daleko do prawdy jak daleko do Boga.
Stefan Kisielewski ma inne wyjaśnienie: „Człowiek często kłamie tak, jak żyje: nieświadomie.”

Jean Baptiste Delacour w swoim poradniku pt Charaktery. Jako poznać człowieka… konstatuje:
„Prawdę tak trudno jest powiedzieć, ponieważ zwykle jest nieprzyjemna, twarda, kosztowna, bolesna albo kompromitująca.”
A Miłosz w wierszu Pod koniec dwudziestego wieku napisał, że „z pożądania prawdy jestem nieuczciwy.” Zaniepokoiłam się, czy to pożądanie nie jest zgubne dla mojego sumienia?

Ks. Józef Bocheński w Podręczniku mądrości tego świata, w którym zebrał praktyczne rady dla każdego, korzystając z wielu źródeł, jak pisze w przedmowie, głównie starożytnych, zaleca: Nie kłam! Ale dodaje: O ile możesz. „Kłamiący mędrzec robi wrażenie sprzeczności. W rzeczy samej, kto systematycznie kłamie i wprowadza w błąd innych, ten rychło straci zaufanie u innych i narazi się na wiele przeciwności.” Z wyjątkami, ważnymi, jak na przykład walka o życie, należy mówić prawdę. „Z reguły mądry jest prawdomówny.”

Wróćmy do Miłosza, mędrca poszukującego prawdy, który wie,że tej prawdy nikt nie potrzebuje. Jak ją znajdzie, nie ma z niej pożytku.

Nie mój

Całe życie udawać, że mój ten ich świat,
I wiedzieć, że hańbiące takie udawanie.
Ale co mogę zrobić? Gdybym wrzasnął
I zaczął prorokować, nikt by nie usłyszał.
Nie na to ich ekrany, mikrofony.
Tacy jak ja błądzą ulicami
I mówią do siebie. Śpią na ławkach w parku,
W pasażach na asfalcie. Bo więzień za mało,
Żeby pozamykać wszystkich ubogich.
Uśmiecham się i milczę. Mnie już nie dopadną.
Do stołu z wybranymi zasiadać - to umiem.

Wiersz ten znajdziecie w wielu zbiorach, ja spisałam ze zbioru Wiersze wszystkie, wydanego przez Znak.

Red