Profesor Andrzej Dziedzic o Jeleniej Grze i literaturze

I poniej publikujemy.

Zofia Prysopska: Co tym razem zadziwio Pana w Jeleniej Grze?

Andrzej Dziedzic: Za kadym razem, kiedy odwiedzam Jeleni Gr, zauwaam due zmiany. Ludzie s coraz bardziej umiechnici, mniej zestresowani i optymistycznie nastawieni do ycia. Szczeglnie widoczne jest to w rozmowach z modzie, ktra wanie ukoczya studia i przygotowuje si do rozpoczcia kariery zawodowej. Poza tym, miasto Jelenia Gra wydaje si o wiele bardziej kolorowe ni w poprzednich latach. Piknie pomalowane i wypielgnowane domy, zadbane ogrdki, w szybkim tempie rozbudowujce si dzielnice mieszkaniowe i obiekty gospodarcze, czasem a nie do poznania. Kotlina jeleniogrska jest niepowtarzalnym, przepiknym zaktkiem turystycznym, do ktrego zawsze z przyjemnoci wracam.

Od czego ciekawego oderwa si Pan w rodzinnym uniwersytecie w Wisconsin?

Do Jeleniej Gry zazwyczaj przyjedam w lecie. Jest to niestety rwnie czas, w ktrym moja uczelnia organizuje wiele imprez artystycznych nie tylko dla studentw, ale rwnie dla ich rodzicw i przyjaci. Kadego roku sponsorujemy festiwale szekspirowskie zapraszajc na nie profesjonalne trupy aktorskie z Wielkiej Brytanii i Irlandii. Przedstawienia odbywaj si zarwno w lokalnych teatrach, jak i na onie natury, na specjalnie przygotowanych do tego celu scenach. Musz przy tym doda, e tutejsze okolice s pikne, a przyroda bardzo bogata. Stan Wisconsin, a w szczeglnoci dolina rzeki Fox, w ktrej znajduje si uniwersytet, bardzo przypomina polskie Mazury. Miasta oddzielone s od siebie licznymi jeziorami, na ktrych codziennie pywaj dki, aglwki i motorwki. Okres letni pozwala studentom oderwa si od zaj akademickich i mio spdzi czas ogldajc przedstawienia teatralne, czy tez uczestniczc w koncertach muzycznych. Zwolennicy przebywania na wieym powietrzu mog skorzysta z licznych parkw, terenw piknikowych oraz cieek rowerowych.

Czy dodaby Pan co do przekazanych nam uprzednio rad?

Jeszcze kilka rad, ktre przyszy mi na myl, i ktre dodabym do tych poprzednio zaproponowanych: “Dziel si swoj poezj z innymi czytelnikami. Nie ignoruj ich komentarzy i sugestii. Uczestnicz w wieczorach poetyckich. Nie unikaj rozmw z wydawcami ksiek i edytorami. Zaprojektuj sobie stron internetow, umie na niej swoje wiersze i nie bj si promowa swojej poezji.”

Prosz si przyzna, czy pisa Pan wiersze? Chyba kady humanista pisa? Moe Pan co zacytowa?

Musz si przyzna, e wierszy niestety nie pisz. Bardziej interesuje mnie badanie i analiza tekstw literackich, zarwno poetyckich, jak i tych pisanych proz. Od czasu do czasu tumacz rwnie teksty z jzyka angielskiego na francuski i z francuskiego na angielski.

Jakie s teraz modne trendy w amerykaskiej poezji? Czy s rnice midzy Europ a Ameryk w tej dziedzinie?

W ostatnich 30 latach w poezji amerykaskiej pojawio si kilka nowych trendw. Niedawno, znw modny sta si surrealizm, nurt, ktrego korzenie sigaj dziewitnastego wieku. Najwybitniejsi reprezentanci tego trendu to Andre Codresku, Russell Edson i Maxim Chernoff. Gwnym celem ich poezji jest badanie sfery ludzkiej niewiadomoci. Uwaaj oni bowiem, e czowiekiem rzdz siy niezalene od jego wiadomego “ja”. W swojej twrczoci poetyckiej przypisuj ogromn rol niepohamowanej wyobrani, pragn odnajdywa i kultywowa psychologi duszy, a take dramatyzuj nawet pozornie zwyczajne codzienne wydarzenia. Innym modnym trendem jest tzw. Multiculturalism, szczeglnie popularny wrd czarnoskrych Amerykanw. Gwendolyn Brooks, Maya Angelou i Ismael Reed nale do kanonu najbardziej cenionych poetw reprezentujcych ten styl. Twierdz oni, e rne kultury wzajemnie uzupeniaj si i s cile ze sob powizane, co z kolei wzbogaca tematyk ich wierszy, ktre znajduj wielu zwolennikw wrd tutejszych mionikw poezji. Moim zdaniem, to wanie styl i tematyka tego typu poezji znacznie oddala si od trendw poetyckich kultywowanych w Europie. Najbardziej chyba jednak nowatorskim i kontrowersyjnym trendem jest The Language Poets (w lunym tumaczeniu “poeci jzyka”). Ta grupa pisarzy zajmuje si tworzeniem nowego typu poetyckiego dyskursu poddajcego w wtpliwo sam struktur zdania jako zasadniczej jednostki wypowiedzi. W rezultacie, jzyk ten przechodzi przez kolejne fazy dekonstrukcji i rekonstrukcji. Wrd twrcw interesujcych si tym rodzajem eksperymentalnej poezji na szczegln uwag zasuguj Amy Gestler i Adrienne Rich. W latach 90 ubiegego stulecia pojawia si jeszcze inna formacja poetw o nazwie The New Formalists (Nowi Formalici). W przeciwiestwie do The Language Poets, staraj si oni jak najbardziej oddali od awangardowego sposobu komponowania wersetw i pozostaj wierni znanym, tradycyjnym formom wypowiedzi.

Wrd naszych poetw jest wielu, ktrzy natchnienie czerpi z przey religijnych. Czy w USA te tak bywa? Czy to jest widoczne na rynku?

Podobnie jak w Polsce, wielu tutejszych poetw inspiruje si przeyciami religijnymi. Ja sam poznaem kilku pisarzy, ktrych twrczo opiera si prawie wycznie na ich dowiadczeniach religijnych. Istnieje rwnie poezja o tematyce religijnej, ale niestety nie jest ona atwo dostpna w ksigarniach. Od czasu do czasu mona znale tomik poezji o charakterze religijnym, ale najczciej tego typu ksiki zamawia si przez internet od specjalistycznych dystrybutorw.

Czy ma Pan kontakt z poetami amerykaskimi? Czy studenci garn si do poezji i do literatury francuskiego renesansu? Czy potrzeba wypowiedzi poetyckiej nie umiera z odchodzcymi pokoleniami?

Tak, z poetami amerykaskimi mam czsty kontakt. Podobnie jak wasze Stowarzyszenie w Cieniu Lipy Czarnoleskiej, istnieje tutaj wiele grup zwolennikw poezji. Ich spotkania najczciej odbywaj si w prywatnych domach, lub te w bibliotece publicznej, ktra udostpnia swoje sale i zajmuje si promocj tych spotka. Na mojej uczelni rwnie jest stowarzyszenie pocztkujcych poetw. Pod nadzorem profesorw, studenci maja okazj podzieli si swoj poezj z innymi mionikami tej sztuki. Czsto rwnie uczestnicz oni w konkursach i turniejach poetyckich. Na zajciach z literatury, studenci bardzo doceniaj warto obcojzycznej poezji, na przykad poezji francuskiej epoki renesansu. Pocztkowo jest ona dla nich niezrozumiaa za wzgldu na jzyk, skadni i sownictwo. Jednak po szczegowej analizie wierszy nietrudno jest im doceni jej urok i bogactwo. Mwic oglnie, poezja w USA kultywowana jest przede wszystkim w rodowiskach akademickich, najczciej na wydziaach filologii angielskiej. Poza tym rodowiskiem, sytuacja przedstawia si inaczej. Przecitnego Amerykanina poezja nie bardzo interesuje. Woli on czyta powieci fikcyjne lub te kryminalne. Ze wzgldu na brak duego zainteresowania poezj, publikacja zbiorw wierszy w tym kraju nie naley do rzeczy atwych.

Ktrymi poetami fascynuj si Pascy studenci?

Na wykadach z literatury francuskiej, moich studentw najbardziej interesuj poeci okresu symbolizmu, przypadajcego na koniec XIX wieku, przede wszystkim Arthur Rimbaud i Paul Verlaine. Jako prekursorzy tego trendu artystycznego, w swojej wierszach dyli oni do wywoania nastroju nie poprzez efekty malarskie, tak jak to byo w przypadku impresjonistw, ale poprzez rytm i muzyk wiersza. Wyraali oglnoludzkie problemy psychologiczne oraz treci metafizyczne, ktre mona poznawa jedynie przez intuicj, emocje i podwiadomo. Chcieli dociera w rejony niedostpne poznaniu racjonalnemu, poza byt realny, do rzeczywistoci transcendentalnej. Ich podstawowym rodkiem ekspresji sta si symbol, skrt, bowiem pojmowali oni sztuk jako swoisty jzyk abstrakcyjnych znakw syntetycznych komunikujcych o przeyciach i emocjach artysty. Burzliwe ycie obydwu poetw stao si kanw filmu Agnieszki Holland zatytuowanego “Total Eclipse” (Cakowite zamienie), w ktrym w rol Arthura Rimbaud wcieli si synny amerykaski aktor Leonardo di Caprio. Film powsta na podstawie scenariusza Christophera Hamptona opartego o temat jego wasnej sztuki pod tym samym tytuem. Moich studentw zawsze fascynuje twrczo francuskich poetw-symbolistw, zarwno Arthura Rimbaud, Paula Verlaine, jak i innych. Dyskusje na temat intrygujcych antologii wierszy tych pisarzy mona atwo usytuowa w szerszym kontekcie historycznym i artystycznym tego ciekawego okresu, znanego pod nazw la belle poque. To, co symbolici osignli za pomoc sowa pisanego, impresjonici zdoali dokona za pomoc pdzla i wyobrani. czenie rnych dyscyplin sztuki: poezji, malarstwa, rzeby, muzyki, jest zreszt coraz bardziej popularne w amerykaskim systemie uniwersyteckim, a studenci chtnie zapisuj si na kursy, ktre proponuj badanie literatury z punktu widzenia tzw. interdisciplinarity.

Czy poezja okresu renesansu jest tematycznie bardzo odlega od nas i naszych spraw?

Poezja francuskiego renesansu jest jednoczenie odlega i bliska. Odlega w czasie, bo dzieli nas od niej ponad 400 lat, ale take bliska, poniewa porusza tematy, ktre nigdy nie trac swojej aktualnoci. Gwne tematy tej poezji to mio, przemijanie czasu i mier. Na szczegln uwag zasuguj dwie formacje poetyckie tamtego okresu, L’cole lyonnaise, czyli “Szkoa lyoska”, oraz La Plïade, czyli po prostu “Plejada”. Maurice Scève, Pierre Ronsard, Joachim du Bellay oraz Louise Lab s najwybitniejszymi reprezentantami tych formacji. Ich nazwiska figuruj dzi prawie w kadym programie studiw romanistycznych. W swojej twrczoci, doskonaej formalnie, nasyconej erudycyjnymi aluzjami, wprowadzili oni do poezji francuskiej formy antyczne, ody, elegie, czy epopeje, oraz woskie sonety miosne inspirowane przez Petrark. W duchu epikureizmu opisywali oni pikno czowieka, przyrody, a take wysawiali rado ycia i ulotno szczcia. Poezja renesansu nigdy si nie starzeje. W XXI wieku, wiersze s nadal analizowane w wietle najnowszych teorii literackich, przede wszystkim przez krytykw amerykaskich, francuskich i brytyjskich, ktrzy za kadym razem zaskakuj czytelnikw nowymi, wnikliwymi spojrzeniami w psychologiczn gbi tych piknych tekstw.

To ostatnie pytanie, bo nie chcemy Panu zabra za duo czasu. Jzyk angielski jest w dzisiejszych czasach zrozumiay i w Polsce. Kogo ze wschodzcych gwiazd amerykaskich mgby Pan poleci?

W amerykaskim krajobrazie poetyckim, na pierwszy plan zdecydowanie wysuwa si Michael Dana Gioia, poeta, krytyk literacki, edytor i tumacz. Jego ksika zatytuowana Can poetry matter (Czy poezja ma sens), w ktrej autor ubolewa nad obecnym stanem poezji w USA i nad malejc liczb czytelnikw wierszy, wywoaa burz wrd krytykw. Do dzi ksika ta jest przedmiotem kontrowersyjnych debat i polemik. W ostatnich latach Giaio opublikowa kilka tomw ciekawej poezji. Do najbardziej znanych nale Daily Horoscope (Dzienny horoskop) i The Gods of Winter (Zimowi Bogowie).

Andrzej Dziedzic, Ph.D
Professor of French
Dept. of Foreign Languages
University of Wisconsin
800 Algoma Boulevard
Oshkosh, WI 54901 USA