W styczniu 2021
Wolno Greka Zorby

Aby sobie uprzyjemni wejcie do 2021 roku obejrzaam film Michalisa Cacoyannisa Grek Zorba. Mam na pytce. Miaam wspomnienia o tym filmie z dawnych lat, jak kady: wspaniaa rola Anthony Quinn’a, taniec zorba i melodia do niego skomponowana przez Mikisa Theodorakisa. Par epizodw, obrazw w pamici, najczciej zwizanych z Aleksisem Zorb i pla w Stavros na Krecie. W 1964 otrzyma trzy Oscary.
Tym razem ujrzaam inny film. Film o tym, e ycie w zamknitej spoecznoci, niezalenie czy to maa wioska na Krecie gdzie w grach czy dowolny reim pastwowy to najwiksza tragedia, ktra moe spotka czowieka. Brak jakiejkolwiek wolnoci i konieczno lepego podporzdkowania si sadystycznym reguom ycia. W filmie to Aleksis jest tym, co symbolizuje wiat sztuki, ktry wywalczy sobie troch wolnoci bo jest silny i niezbyt zrozumiany dla czarnej tuszczy. Ta wie na Krecie, w Grecji, gdzie wikszo zakutana jest w czarne szmaty jest mocnym obrazem. A moralno w tym filmie uosabia wioskowy gupek, ktry jedyny krzyczy: mordercy! Uchodzi mu to na sucho, bo ma pozycj gupka i jest sam.
Postanowiam przeczyta powie Grek Zorba, ju j mam ale jeszcze nie skoczyam. Przypomniaam sobie twrczo autora, Nikosa Kazantzakisa, ktrego w Polsce moglimy kiedy czyta, bo przetumaczono 7 pozycji. Trudno je dzi gdzie kupi. Kazantzakis to ciekawa posta sama w sobie. Mwi, e najwikszy pisarz grecki XX wieku. Urodzi si w 1883 na Krecie. By wyksztacony, wiele podrowa po caym wiecie, nie tylko jedzi ale i pomieszkiwa to w Berlinie, to w Paryu itd. Studiujc w Paryu i uczszczajc na wykady Henri Bergsona przyj za swoich przewodnikw duchowych zarwno Bergsona jak i Nietzschego, czyli tak rnych filozofw. By wic i uczuciowcem po Bergsonie i cynikiem po Nietzschem. Potem rwnie gboko przyj filozofi buddyjsk, ale take by peen szacunku i podziwu dla Lenina, na jednym z gwnym miejsc stawia El Greco i w. Franciszka. Rosjanie dali mu nawet Nagrod Leninowsk, doszukujc si w jego twrczoci szeroko ujtego socjalizmu.

Kazantzakis by te kandydatem do Nagrody Nobla, ale bez wsparcia rzdu Grecji nie udao mu si zdoby tej nagrody. By wic czowiekiem otwartym na rne systemy filozoficzne, w peni wolnomylicielem. Napisa bardzo wiele powieci, bo by niezwykle pracowity (pisa po 12 godzin dziennie), ale podobno najbardziej ceni swoj poezj. Niestety, polscy tumacze jako si jego poezj nie interesowali. Jest podobno w Instytucie Grotowskiego jego Raport dla El Greco, ale jeszcze nie dopadam. Nakrcony na podstawie powieci Kazantzakisa w 1988 roku film Martina Scorsese zosta okrzyknity „skandalizujcym” i to powd, dla ktrego i my zetknlimy si z „Ostatnim kuszeniem Chrystusa”.
Za powie „Ostatnie kuszenie Chrystusa” zosta ekskomunikowany przez grecki koci prawosawny, ktry pniej zgosi rwnie protest wobec pokazw filmu Martina Scorsese.

Po mierci ciao Kazantzakisa wrcio do Grecji ale koci prawosawny nie pozwoli na jego pochwek na cmentarzu. Ciao zostao wic zoone do grobu na szczycie weneckiego fortu Martinego w Heraklionie na Krecie. Na pionowej pycie marmurowego nagrobka powstaego w latach 60-ch zobaczy mona napis (w wolnym tumaczeniu): „Nie mam nadziei na nic, niczego si nie boj, jestem wolny” . 

W Internecie znalazam urywek wiersza z Raportu dla El Greco, oto on:

Istniej trzy rodzaje dusz
i trzy rodzaje modlitw.
Pierwsza: Jestem ukiem w twoich doniach, Panie.
Napnij mnie mocno, bo sprchniej.
Druga: Nie napinaj mnie zbyt mocno Panie,
bo pkn.
Trzecia: Napnij mnie z caej si.
Jeli nawet pkn, kog to obchodzi?
Wybieraj!

Dwa nastpne urywki pochodzce z Jego chyba najwaniejszej powieci pt. Odyseja przetumaczyam sama, z angielskiego. Oto i one:

Odyseja, cz I

(…) Potem ciao si rozpucio, spojrzenia zastygy, serce bi przestao,
a wielki umys skoczy na szczyt swojej witej wolnoci,
trzepota pustymi skrzydami, a potem unis si w powietrzu
wzbi si wysoko i uwolni z ostatniej klatki, swojej wolnoci.
Wszystkie przedmioty jak krucha mga, rozproszyy si, a do jednego odwanego krzyku
ktry zawis na krtk chwil nad spokojnymi, ciemnymi wodami:
- Naprzd, chopcy, pymy dalej, bo bryza mierci to dobry wiatr w aglach!(…)

Oraz Odyseja, cz II:

(…)Gupcze, jak moesz odtrci w najwikszej potrzebie najwspanialszego czowieka,
ktry yje i walczy, by nada ci ksztat?

       Napeniasz nasze serca paczem i gwatownymi pragnieniami,
        potem topisz uszy w ciszy i nie chcesz sucha;
        ale dusza ludzka bdzie walczy, tchrzu, bez twojej pomocy!

        Jego serce podskoczyo wysoko, wzgardzio mierci,
        a w czarnym powietrzu przecio tysice drg by lecie na tysicach skrzyde,
        potem on, skrzeczc jak jastrzb, stara si rozplta to, co utka los.(…)

Zofia Prysopska

p.s. Duo na ten tamat mwi Daman Jankowski z Wizi: https://fb.watch/3GrGorDwY5/