14.03.2026 Redaktor

Epigram na Stalina

Stalin, Mandelsztam i Achmatowa

Przeczytaam ostatnio ksik pt. Epigram na Stalina. Wrciam do tematyki moich przemyle z modoci. Dzi stalinizm wydaje si dalek przeszoci. By to jednak czas najwikszego w dziejach ziemi terroru. Nic tam podboje Rzymian, bo byo wtedy troch okruciestwa ale bez powszechnego terroru. Nawet hitleryzm nie by tak straszny jak stalinizm. Owszem, by obdny, bezwzgldny i ekspansywny ale krtszy, raczej poza granicami Niemiec dokuczliwy.
Stalinizm to co najgorszego, co mona wymyli, to okruciestwo dla samego okruciestwa. Dla wasnego narodu, dla wasnej rodziny i przyjaci.

Jest taki Amerykanin, Robert Littell, ktry zajmuje si tematyk stalinizmu, to on napisa Epigram dla Stalina. Robert Littell to amerykaski pisarz i byy dziennikarz, ktry mieszka we Francji. Specjalizuje si w powieciach szpiegowskich, ktre czsto dotycz CIA i Zwizku Radzieckiego. Littell urodzi si na Brooklynie w Nowym Jorku w rodzinie rosyjskiego pochodzenia ydowskiego. Jest absolwentem Alfred University w zachodnim Nowym Jorku w 1956 roku. (Wikipedia).

Wydawnictwo poleca t ksik:
„Lata przedwojenne w Rosji sowieckiej to okres Wielkiej Czystki. Guagi zapeniaj si przeciwnikami stalinizmu, wrogami ludu i tymi, ktrzy przez przypadek dostaj si w tryby komunistycznej "sprawiedliwoci". Osip Mandelsztam, poeta dzi uznawany za klasyka, nie naley do ulubiecw Stalina. Skazany na literacki niebyt (bo nikt nie odway si wydawa jego wierszy), egzystujcy w okropnych warunkach, inwigilowany przez Czeka i prbujcy przetrwa w ludzkiej pamici poprzez deklamacj swoich utworw na spotkaniach, majcy do terroru i zamordyzmu nowych wadcw pisze sawny "Epigram na Stalina". Jest rok 1934. Mandelsztamowi zostay cztery lata ycia. Jeli oczywicie mona tak nazwa pobyt na ubiance i tuaczk po kolejnych agrach. Stalin nie darowuje mniejszych przewinie. Przywyky do hodw despota i tyran osobicie wydaje rozkaz aresztowania. Opowie o losach Mandelsztama snuje on sam, jego ona Nadieda i kochanka Zinaida (ktra na niego doniosa), wielka rosyjska poetka Anna Achmatowa i Borys Pasternak (ktrzy prbowali go ratowa), ale te osobisty ochroniarz Stalina Wasik i Fikrit Szotman, wsptowarzysz Osipa w celi. Dopiero wszystkie te narracje naoone na siebie tworz peny obraz caego wydarzenia i pokazuj groz tamtych lat. Ksika jest napisana z amerykaskim rozmachem. Jak powie sensacyjna. No i epilog tej opowieci - spotkanie z Nadied Mandelsztam w 1979 roku. Epilog, ktry pokazuje, e mimo upywu lat wronity w dusz strach nie znika. Bardzo duo to mwi o narodzie i rzdzcych. I niepokoi. Zwaszcza dzi. Nie przeoczcie tej ksiki.”
(M.J.Kursa)

Ja te wam polecam, jak nie znacie. Zauwacie, jak stalinizm zacz si od wspierania ubogich, rozdawania rnych piset plusw, jednoczenie odbierajc wolno. Zaciska rce na gardach ludzi, przez brak demokratycznych organw wadzy, niezalenych sdw zniewoli wszystkich. To si dziao z roku na rok. Potem nie byo wyjcia z puapki. Ludzie sami w ni wpadli, bo byli nieostroni, nierozwani, gupi po prostu.
Ksika opowiada o Mandelsztamie, Achmatowej, itd.
Mandelsztam (znowu si podepr wikipedi) urodzi si w Warszawie w rodzinie ydowskiej. By synem dobrze prosperujcego handlarza wyrobami skrzanymi i nauczycielki muzyki. W dziecistwie pobiera nauki w swym domu, pod kierunkiem guwernantek oraz nauczycieli. W latach 1907-1908 odby podr do Parya (studiowa na Sorbonie), pniej do Niemiec, gdzie w latach 1909-1910 studiowa klasyczn literatur francusk na uniwersytecie w Heidelbergu. Od 1911 do 1917 roku studiowa natomiast filozofi na uniwersytecie w Sankt Petersburgu, ktrej jednak nie ukoczy.
On jest postaci pierwszoplanow w ksice. Jego problemy (zsyka do Woronea) zaczy si od epigramu na Stalina, ktry brzmia tak:
(w przekadzie Stanisawa Baraczaka)

yjemy tu, nie czujc pod stopami ziemi,
Nie sycha i na dziesi krokw, co szepczemy,
A w pswkach, prozmwkach naszych
Cie grala kremlowskiego straszy.
Palce tuste jak czerwie, w grub pi ukada,
Sowo mu z ust pudowym ciarem upada.
miej si karalusze wsiska
I cholewa jak soce rozbyska.
Wok niego haastra cienkoszyich wodzw:
Bawi go tych usunych pludzikw moz.
Jeden ka, drugi czka, trzeci skrzeczy,
A on sam szturcha ich i zorzeczy.
I ukaz za ukazem kuje jak podkow -
Temu w pysk, temu w kark, temu w brzuch, temu w gow.
Miodem kapie kada nowa mier
Na szerok osetysk pier.
Listopad 1933

Wrci z zesania, ale ponownie go aresztowano. Zmar w agrze tranzytowym Wtoraja Rieczka pod Wadywostokiem w drodze na Koym. Jako oficjaln przyczyn mierci podano zawa serca. Wszyscy zastrzeleni umierali na zawa serca. Ciao zoono we wsplnej mogile.

Oto jeszcze jeden jego wiersz:
(tumaczy Jerzy Pomianowski)

Wiesz? Posiedmy sobie dzisiaj w kuchni.
Tam sodkawo biaa nafta cuchnie.
- Ostry n i duy bochen chleba -
Rozdmuchamy prymus, jeli trzeba.
Albo lepiej - sznura znajd mi motek,
eby rzeczy spakowa.
A potem
Skoro wit pojedmy na dworzec.
- Tam ju nikt nas odnale nie moe.
stycze 1931 r., Leningrad

Wspieraa Mandelsztama i jego on Anna Achmatowa. To osoba silniejsza ni Mandelsztam. Niezwykle inteligentna. Umiaa czasem si ukoni Stalinowi, ale bya w opozycji. wczesna opozycja (u nas te to moe by kiedy) to byli stracecy, yli jakby z wyrokiem mierci, odoonym na nieokrelony czas.
Data urodzin Anny Achmatowej jest niepewna - wskazuje si na 11 lub 23 czerwca 1889 roku w Odessie. Po studiach Anna Achmatowa podrowaa po Europie, odwiedzajc m.in. Francj i Wochy. Pomimo narastajcego konfliktu na terenach Rosji, nie opucia kraju. Wojna dotknꭳa j jednak dogbnie - rozstrzelano jej ma Nikoaja Gumilowa, wiziono syna Lwa Nikoajewicza Gumilowa, na jej oczach aresztowano wybitnego poet Osipa Mandelsztama, a take kolejnego ma Nikolaja Punina. Z powodu nieproletariackiego pochodzenia (ojciec by inynierem kapitanem marynarki wojennej) zostaa usunita z Leningradzkiego Oddziau Wszechrosyjskiego Zwizku Pisarzy, a jej utwory objto zakazem publikacji. Znalaza na to sposb - kadego uczya si na pami, a rkopis palia. W 1941 roku na osobisty rozkaz Stalina (naleaa do ulubionych poetek jego crki Swietany Alliujewej) ewakuowano j z Leningradu, do ktrego powrcia trzy lata pniej. Po raz kolejny w 1946 roku zaatakowano j oraz satyryka Michaa Zoszczenk za publikowane utwory, co spowodowao aresztowanie poetki i wstrzymanie druku jej publikacji.
Anna Achmatowa po wojennych tragediach odzyskaa prawo do druku - wtedy ukazay si tworzone w nurcie akmeizmu, czyli modernistycznego nurtu realnego opisu wiata, dziea. W 1962 roku zostaa doceniona na wiatowych salonach, otrzymujc nominacj do literackiej Nagrody Nobla.
Jako mentorka wspieraa modych twrcw - opiekowaa si Josifem Brodskim i Anatolijem Najmanem. Zmara 5 marca 1966 roku w Domodiedowie na skutek czwartego zawau serca.

Tak j opisywa Jzef Czapski, po spotkaniu w Paryu, wiele lat po II wojnie:
„Musiaa by kiedy pikna o regularnych rysach, klasycznym owalu twarzy, duych szarych oczach. Pia wino, mwia niewiele, tonem troch dziwnym, jakby partobliwym, nawet o najsmutniejszych rzeczach”.

Oto jeden z jej wierszy, przetumaczony przez Jerzego Iwaszkiewicza:
Achmatowa Anna
(bez tytuu)
Ach, nie strasz mnie dol przeklt
I nudnym, pmrocznym wygnaniem,
To pierwsze dzi jest nasze wito,
To wito, co zwie si rozstaniem.
To nic, e nam brzask nie zawieci
I e ksiyc nie bdzi nad nami,
Ja najpikniejszymi na wiecie
Zasypi ciebie darami:
Odbiciem na wodzie biecej
W godzinie, kiedy wodom spa trzeba,
Wzrokiem, co gwiedzie spadajcej
Nie pomg powrci do nieba,
Echem gosu, co teraz si zmieni,
Ale kiedy by letni i sodki,
Aby wysucha mg bez drenia
Wron podmoskiewskich wszystkie plotki,
By znalaz w tej jesiennej socie
Milszy smak od majowych rozkoszy
I by do pierwszego niegu chocia
Wspomina mnie, mj najdroszy.